Qafqazda yeni geosiyasi reallıq

ABŞ vitse-prezidenti JD Vensin Azərbaycan və Ermənistana səfəri Cənubi Qafqaz regionunda geosiyasi mənzərədə əhəmiyyətli dəyişikliklərin simvolu kimi qiymətləndirilə bilər. Bu səfər Rusiyanın uzun illər dominant mövqe tutduğu ərazidə ABŞ-ın aktiv şəkildə iştirak etməsi və nüfuzunun genişlənməsi prosesini əks etdirir.

2026-cı ilin fevral ayında baş tutan bu tarixi səfər çərçivəsində vitse-prezident Vance əvvəlcə Ermənistana, ardınca Azərbaycana səfər etmişdir. Ermənistanda baş nazir Nikol Paşinyanla görüşdə nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlıq, qabaqcıl texnologiyalar, o cümlədən kompüter çipləri və müşahidə dronları, eləcə də infrastruktur investisiyaları ilə bağlı razılaşmalar əldə edilmişdir. Azərbaycanda isə Prezident İlham Əliyevlə birgə Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası imzalanmış, iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi qərara alınmışdır. Hər iki ölkəyə təklif olunan paketlərə hərbi texnika (Azərbaycana patrul gəmilərinin verilməsi), enerji layihələri və ticarət imkanları daxildir.

Bu səfər həmçinin ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə 2025-ci ildə əldə edilmiş sülh razılaşmasının möhkəmləndirilməsinə xidmət etmişdir. “Trump Route for International Peace and Prosperity” (TRIPP) adlanan nəqliyyat dəhlizi təşəbbüsü – Azərbaycanı Naxçıvan və Türkiyə ilə birləşdirən əlaqə – regionda iqtisadi inteqrasiyanı gücləndirmək məqsədi daşıyır.

Tarixən Rusiya Cənubi Qafqazı öz təsir dairəsi kimi qəbul etmiş və hərbi baza, sülhməramlı qüvvələr və enerji asılılığı vasitəsilə mövqeyini qorumağa çalışmışdır. Lakin son illərdə Rusiyanın Ukrayna müharibəsi səbəbindən resurslarının məhdudlaşması və regionda hərbi və iqtisadi imkanlarının zəifləməsi ABŞ-ın bu boşluğu doldurmasına şərait yaratmışdır. Vance-in səfəri bu prosesin ən yüksək səviyyədə təsdiqidir: ABŞ rəsmilərinin regiona bu cür yüksək səviyyəli səfəri onilliklər ərzində qeydə alınmamışdır və bu, Rusiyanın ənənəvi hegemonluğunun azalmasını açıq şəkildə nümayiş etdirir.

ABŞ-ın regiona daxil olması yalnız ikitərəfli razılaşmalarla məhdudlaşmır; bu, daha geniş geosiyasi strategiyanın tərkib hissəsidir. Enerji təhlükəsizliyi, kritik minerallar, tranzit dəhlizləri və təhlükəsizlik əməkdaşlığı vasitəsilə Vaşinqton həm Rusiyanın, həm də İranın təsirini məhdudlaşdırmağa, eyni zamanda özünün qlobal enerji və ticarət marşrutlarındakı mövqeyini gücləndirməyə çalışır. Azərbaycanın enerji resursları və geostrateji mövqeyi, Ermənistanın isə alternativ təchizat yolları axtarışı ABŞ üçün cəlbedici amillərdir.

Nəticədə, Vance-in səfəri Rusiyanın Qafqazdakı uzunmüddətli üstünlüyünün sona çatması və ABŞ-ın regionda aparıcı oyunçuya çevrilməsi prosesinin konkret təzahürü kimi qiymətləndirilə bilər. Bu dəyişiklik regionun gələcək inkişafı, sülhün davamlılığı və qlobal güclər arasındakı rəqabət baxımından əsaslı dönüş nöqtəsi kimi dəyərləndirilə bilər.

Nahid İsmayıl